Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Hán – Nôm)

Ngô Sĩ Liên với “Đại Việt sử ký toàn thư”

¶ 1 Leave a comment on paragraph 1 0 Trong quá trình biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên giữ một vai trò quan trọng.

¶ 2 Leave a comment on paragraph 2 0 Ngô Sĩ Liên người làng Chúc Lý, huyện Chương Đức, nay là xã Chúc Sơn, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây. Không rõ ông sinh và mất năm nào, chỉ biết, theo Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, ông thọ 98 tuổi. Ông đã từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427) và đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm Đại Bảo thứ 3, đời Lê Thái Tông (1434 – 1442).

¶ 3 Leave a comment on paragraph 3 0 Dưới triều Lê, Ngô Sĩ Liên giữ chức Đô ngự sử đời Lê Nhân Tông (1443 – 1459), rồi Lễ bộ hữu thị lang, Triều liệt đại phu, kiêm Quốc tử giám tư nghiệp, kiểm sử quan tu soạn đời Lê Thánh Tông (1460 – 1479). Cũng như Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên hoạt động trong hai cơ quan chuyên trách về văn hóa và giáo dục, là Quốc tử giám và Quốc sử viện. Năm 1479, Lê Thánh Tông “sai Sử quan tu soạn Ngô Sĩ Liên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, 15 quyển” (BK13, 17).

¶ 4 Leave a comment on paragraph 4 0 Vào đầu thế kỷ XV, quân Minh trong thời gian xâm lược và đô hộ nước ta (1406 – 1427) đã tiêu hủy và cướp mang về nước không biết bao nhiêu tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực văn hóa của dân tộc. Đó là thủ đoạn hủy diệt văn hóa nằm trong âm mưu đồng hóa thâm độc của quân xâm lược, đã gây ra những tổn thất nặng nề cho nền văn hóa dân tộc của ta. Sau khi giành lại độc lập, Lê Quý Đôn cho biết:

¶ 5 Leave a comment on paragraph 5 0 “Triều ta (triều Lê) dẹp loạn, lập lại trị bình, các bậc danh nho như Nguyễn Trãi, Lý Tử Tấn, Phan Phu Tiên cùng nhau sưu tầm các sách vở, giấy tờ, nhặt nhạnh từng tờ giấy còn sót lại; nhưng sau cuộc binh hỏa, mười phần chỉ còn lại được bốn năm phần”¹.

¶ 6 Leave a comment on paragraph 6 0 Lê Thánh Tông đã hai lần hạ chiếu “tìm tòi những dã sử, thu thập những truyện ký cổ kim còn chứa ở các nhà riêng” (năm đầu Quang Thuận, 1460 – 1469), “cầu những sách còn sót lại  đem chứa cất ở bí các” (khoảng năm Hồng Đức, 1470 – 1497). Trên cơ sở những tư liệu được thu thập lại, Quốc sử viện đời Lê Thánh Tông đã có nhiều cố gắng biên soạn quốc sử.

¶ 7 Leave a comment on paragraph 7 0 Lời tựa sách Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên có đoạn viết:

¶ 8 Leave a comment on paragraph 8 0 “Khoảng năm Quang Thuận (1460 – 1469), xuống chiếu tìm kiếm dã sử và các truyện ký xưa nay do các tư nhân cất giữ, đều ra lệnh dâng cả lên để sẵn tham khảo. Lại sai các nho thần thảo luận, biên xếp. Thần lúc trước ở Sử viện đã được dự vào việc ấy. Đến khi thần lại vào Sử viện thì sách ấy đã dâng lên chứa ở Đông các, không được trông thấy nữa.”

¶ 9 Leave a comment on paragraph 9 0 (Quyển thủ, Tựa của Ngô Sĩ Liên, 2a)

¶ 10 Leave a comment on paragraph 10 0 Như vậy là trong những năm đầu đời Lê Thánh Tông, Quốc sử viện triều Lê đã biên soạn xong một bộ sử, chứa ở Đông các. Ngô Sĩ Liên có tham gia công trình biên soạn này, nhưng nửa chừng phải chịu về tang gia đình. Không rõ ai chủ trì bộ sử này và vì sao không được vua Lê công nhận như một bộ quốc sử và cho ban hành. Cho đến nay, bộ sử đó không để lại một dấu vết nào trong kho tàng thư tịch Việt Nam.

¶ 11 Leave a comment on paragraph 11 0 Đến năm 1479, Ngô Sĩ Liên biên soạn xong bộ Đại Việt sử ký toàn thư 15 quyển trên cơ sở:

¶ 12 Leave a comment on paragraph 12 0 “… lấy hai bộ sách của tiên hiền ra, hiệu chỉnh biên soạn lại, thêm vào một quyển Ngoại kỷ“.

¶ 13 Leave a comment on paragraph 13 0 (Quyển thủ, Tựa của Ngô Sĩ Liên, 2a).

¶ 14 Leave a comment on paragraph 14 0 “Hai bộ sách của tiên hiền” là hai bộ ĐVSK của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên đã nói ở trên. Ngô Sĩ Liên một mặt đánh giá cao những nhà sử học tiền bối này:

¶ 15 Leave a comment on paragraph 15 0 “Văn Hưu là đại thủ bút đời Trần, Phu Tiên là bậc cố lão của thánh triều ta, đều vâng chiếu biên soạn lịch sử nước ta, tìm thêm các sách vở còn sót lại, gom hợp thành sách để cho người xem đời sau không có gì phải tiếc nữa là được”.

¶ 16 Leave a comment on paragraph 16 0 Mặt khác, Ngô Sĩ Liên cũng nêu lên những nhược điểm của hai bộ quốc sử đó:

¶ 17 Leave a comment on paragraph 17 0 “Song ghi chép có chỗ chưa đủ, nghĩa lệ còn có chỗ chưa đáng, văn tự còn có chỗ chưa ổn, người đọc không khỏi có chỗ còn chưa vừa ý”.

¶ 18 Leave a comment on paragraph 18 0 Cách “hiệu chỉnh biên soạn lại” của ông là:

¶ 19 Leave a comment on paragraph 19 0 “Có chỗ nào quên sót thì bổ sung thêm, lệ nào chưa thỏa đáng thì cải chính lại, văn có chỗ nào chưa ổn thì đổi đi, thỉnh thoảng gặp những việc thiện ác có thể khuyên răn được, thì góp thêm ý kiến quê mùa ở sau.”

¶ 20 Leave a comment on paragraph 20 0 (Quyển thủ, Tựa của Ngô Sĩ Liên, 1b2b).

¶ 21 Leave a comment on paragraph 21 0 Qua đó có thể thấy phần tu bổ của Ngô Sĩ Liên đối với hai bộ quốc sử của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên không phải là ít. Trong Phàm lệ điều 1, Ngô Sĩ Liên cho biết rõ hơn những nguồn sử liệu đã sử dụng:

¶ 22 Leave a comment on paragraph 22 0 “Sách này làm ra, gốc ở hai bộ ĐVSK của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên, tham khảo thâm Bắc sử, dã sử, các bản truyện chí và những việc nghe thấy truyền lại, rồi khảo đính biên tập mà thành.”

¶ 23 Leave a comment on paragraph 23 0 (Quyển thủ, Phàm lệ, 1a)

¶ 24 Leave a comment on paragraph 24 0 Phần biên soạn mới của Ngô Sĩ Liên là phần Ngoại kỷ chép lịch sử từ họ Hồng Bàng cho đến hết đời vua An Dương Vương. Cơ sở tư liệu và phương pháp biên soạn phần này được ông nêu lên như sau:

¶ 25 Leave a comment on paragraph 25 0 “Những việc chép trong Ngoại kỷ là gốc ở dã sử, những việc quá quái đản thì bỏ đi không chép.”

¶ 26 Leave a comment on paragraph 26 0 (Quyển thủ, Phàm lệ điều 4, 2a).

¶ 27 Leave a comment on paragraph 27 0 Phần này tương ứng với quyển 1 của Ngoại kỷ trong bản Chính Hòa. Tuy có những hạn chế của trình độ khoa học lúc đó, nhưng phải ghi nhận đây là một cống hiến to lớn của Ngô Sĩ Liên. Với phần bổ sung này, thời đại mở nước còn mang tính chất nửa huyền thoại nửa lịch sử bao gồm các đời Kinh Dương Vương – Lạc Long Quân – Hùng Vương – An Dương Vương, lần đầu tiên được chính thức đưa vào quốc sử.

¶ 28 Leave a comment on paragraph 28 0 Dấu ấn của Ngô Sĩ Liên để lại rất đậm trong bản Chính Hòa:

¶ 29 Leave a comment on paragraph 29 0 – Tên sách: Đại Việt sử ký toàn thư.

¶ 30 Leave a comment on paragraph 30 0 – Xác định cấu trúc của bộ sử gồm hai phần: Ngoại kỷ và Bản kỷ (ranh giới của hai phần là triều Ngô, từ nhà Ngô trở đi là thuộc Bản kỷ, sau này Phạm Công Trứ theo Vũ Quỳnh tính từ triều Đinh).

¶ 31 Leave a comment on paragraph 31 0 – Viết thêm quyển 1 Ngoại kỷ và tu sửa lại hai bộ sử của Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, sắp xếp lại thành 15 quyển: 5 quyển Ngoại kỷ và 10 quyển đầu Bản kỷ, chép từ họ Hồng Bàng cho đến khi quân Minh bị đuổi khỏi nước (Quyển thủ, quyển 10 Bản kỷ).

¶ 32 Leave a comment on paragraph 32 0 – Viết thêm những lời bình luận lịch sử được giữ lại dưới đề mục “Sử thần Ngô Sĩ Liên viết”. Chúng tôi thống kê được 166 đoạn trích dẫn như vậy trong bản Chính Hòa phân bố trong 15 quyển đầu như sau:²

¶ 33 Leave a comment on paragraph 33 0 – Viết Tựa, Biểu dâng sách và Phàm lệ (24 điều, trong đó điều 1 có thêm đoạn chú giải của đời sau) của Đại Việt sử ký toàn thư.

¶ 34 Leave a comment on paragraph 34 0 Trong 15 quyển đầu của bản Chính Hòa, chỉ có quyển 1 Ngoại kỷ được ghi rõ ở đầu quyển “Triều liệt đại phu Quốc tử giám tư nghiệp kiêm Sử quan tu soạn thần Ngô Sĩ Liên biên” (NK1, 1a)³. Quyển ấy do Ngô Sĩ Liên viết và có thể giữ nguyên hay ít bị sửa chữa trong quá trình hoàn thành bản Chính Hòa sau này, 14 quyển còn lại trong bộ sử của Ngô Sĩ Liên còn giữ lại được đến mức độ nào trong bản Chính Hòa thì thật khó xác định. Chỉ có Tựa, Biểu dâng sách và 166 đoạn trích dẫn ghi rõ của Ngô Sĩ Liên là những phần có thể khẳng định là nguyên vẹn của Ngô Sĩ Liên còn được giữ lại trong bản Chính Hòa.

¶ 35 Leave a comment on paragraph 35 0 Từ Lê Văn Hưu đến Ngô Sĩ Liên, bộ quốc sử đầu tiên của chúng ta đã được biên soạn một cách có hệ thống từ đời Hồng Bàng cho đến 1427. Công việc biên soạn còn tiếp tục, nhưng có thể nói, đến đây, bộ Đại Việt sử ký toàn thư còn lại ngày nay, đã được định hình về cấu trúc và xác lập về quan điểm viết sử.

¶ 36 Leave a comment on paragraph 36 0 ^⇡ 1 Lê Quý Đôn, Toàn tập, đd, t.3, tr.101.

¶ 37 Leave a comment on paragraph 37 0 ^⇡ 2 Chú ý: Quyển 10 chép đến đời Lê Thái Tổ năm 1443, nhưng chỉ có 2 lời bản của Ngô Sĩ Liên về những sự kiện năm 1427. Điều đó chứng tỏ bộ sử của Ngô Sĩ Liên kết thúc ở năm 1427, và sau này, quyển 10 được chép thêm đời vua Lê Thái Tổ (1428 – 1433).

¶ 38 Leave a comment on paragraph 38 0 ^⇡ 3 Đầu quyển 11 Bản kỷ cũng ghi lại dòng này. Phần sau sẽ bàn.