Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Hán – Nôm)

Kỷ nhà Lê [25a25b]

Bản chụp nguyên văn chữ Hán

¶ 1 Leave a comment on paragraph 1 0

Tách câu và Phiên âm

¶ 2 Leave a comment on paragraph 2 0 …… 大行皇帝、大行皇后。[25a*1*1]

¶ 3 Leave a comment on paragraph 3 0 … Đại Hành Hoàng đế, Đại Hành Hoàng hậu.

¶ 4 Leave a comment on paragraph 4 0 及寢陵既安，則會羣臣，議其德行之賢否，以爲諡曰某皇帝，某皇后，不復以大行稱之。[25a*1*9]

¶ 5 Leave a comment on paragraph 5 0 Cập tẩm lăng ký an, tắc hội quần thần, nghị kì đức hạnh chi hiền phủ, dĩ vi thụy viết mỗ Hoàng đế, mỗ Hoàng hậu, bất phục dĩ Đại Hành xưng chi.

¶ 6 Leave a comment on paragraph 6 0 黎大行乃以大行爲諡號，相傳至今，何哉？盖以不肖之卧朝爲子，又無儒臣弼亮之以議其諡法故也。[25a*3*6]

¶ 7 Leave a comment on paragraph 7 0 Lê Đại Hành nãi dĩ Đại Hành vi thụy hiệu, tương truyền chí kim, hà tai? Cái dĩ bất tiếu chi Ngọa Triều vi tử, hựu vô nho thần bật lượng chi dĩ nghị kì thụy pháp cố dã.

¶ 8 Leave a comment on paragraph 8 0 史臣吳士連曰：帝之戰勝攻取，斬占城主以雪藩夷執使之耻，摧趙宋軍以挫軍臣必勝之謀，可謂盖世英雄矣。[25a*6*1]

¶ 9 Leave a comment on paragraph 9 0 Sử thần Ngô Sĩ Liên viết: Đế chi chiến thắng công thủ, trảm Chiêm Thành chủ dĩ tuyết Phiên Di chấp sứ chi sỉ, thôi Triệu Tống quân dĩ tỏa quân thần tất thắng chi mưu, khả vị cái thế anh hùng hĩ.

¶ 10 Leave a comment on paragraph 10 0 然居攝之時，自稱副王，至佃、匐之起兵，其即帝位也，出於巨俩輩脅之以兵；[25a*8*8] 其造宫殿也，则以金銀而裝蓋。[25b*1*1]

¶ 11 Leave a comment on paragraph 11 0 Nhiên cư nhiếp chi thời, tự xưng Phó vương, chí Điền, Bặc chi khởi binh, kì tức đế vị dã, xuất ư Cự Lạng bối hiếp chi dĩ binh; kì tạo cung điện dã, tắc dĩ kim ngân nhi trang cái.

¶ 12 Leave a comment on paragraph 12 0 凡此之類營不若李祖之長慮，文休謂以李德鑒黎為厚，詎不信歟！[25a*1*13]

¶ 13 Leave a comment on paragraph 13 0 Phàm thử chi loại doanh bất nhược Lý Tổ chi trưởng lự, Văn Hưu vị dĩ Lý đức giám Lê vi hậu, cự bất tín dư!

¶ 14 Leave a comment on paragraph 14 0 中宗皇帝 [25*4*1]

¶ 15 Leave a comment on paragraph 15 0 TRUNG TÔNG HOÀNG ĐẾ

¶ 16 Leave a comment on paragraph 16 0 （諱龍鉞，大行第三子，母祗侯妙女也。

¶ 17 Leave a comment on paragraph 17 0 (Húy Long Việt, Đại Hành đệ tam tử, mẫu Chi hậu Diệu nữ dã.

¶ 18 Leave a comment on paragraph 18 0 即位三日，為同母弟龍鋌所弒而崩，壽二十三。

¶ 19 Leave a comment on paragraph 19 0 Tức vị tam nhật, vi đồng mẫu đệ Long Đĩnh sở thí nhi băng, thọ nhị thập tam.

¶ 20 Leave a comment on paragraph 20 0 帝失於防微，以及禍難，有仁厚之性，而不能為君，惜哉。）

¶ 21 Leave a comment on paragraph 21 0 Đế thất ư phòng vi, dĩ cập họa nạn, hữu nhân hậu chi tính, nhi bất năng vi quân, tích tai.)

¶ 22 Leave a comment on paragraph 22 0 大行皇帝崩後，帝與東城、中國二王，及同母弟開明王爭立，相持八月，中國無主。

¶ 23 Leave a comment on paragraph 23 0 Đại Hành Hoàng đế băng hậu, đế dữ Đông Thành, trung quốc nhị vương, cập đồng mẫu đệ Khai Minh vương tranh lập, tương trì bát nguyệt, trung quốc vô chủ.

¶ 24 Leave a comment on paragraph 24 0 冬，十月，東城王敗奔莒隆，帝追捕之，又奔占城，未至，為石河州人殺于機羅海口（今奇羅是也）。

¶ 25 Leave a comment on paragraph 25 0 Đông, thập nguyệt, Đông Thành vương bại bôn Cử Long, đế truy bổ chi, hựu bôn Chiêm Thành, vị chí, vi Thạch Hà châu nhân sát vu Cơ La hải khẩu (kim Kỳ La thị dã) .

¶ 26 Leave a comment on paragraph 26 0 時，國人亦奔附禦北王於扶 ……

¶ 27 Leave a comment on paragraph 27 0 Thời, quốc nhân diệc bôn phụ Ngự Bắc vương ư Phù ……

Dịch Quốc Ngữ

¶ 28 Leave a comment on paragraph 28 0 … [25a] Đại Hành Hoàng Đế¹, Đại Hành Hoàng Hậu. Đến khi lăng tẩm đã yên thì hợp bầy tôi bàn xem đức hạnh hay hay dở để đặt thụy là mỗ hoàng đế, mỗ hoàng hậu, không gọi là Đại Hành nữa. Lê Đại Hành thì lấy Đại Hành làm thụy hiệu mà truyền đến ngày nay là làm sao? Vì Ngọa Triều là con bất tiếu², lại không có bề tôi Nho học để giúp đỡ bàn về phép đặt thụy cho nên thế.

¶ 29 Leave a comment on paragraph 29 0 Sử thần Ngô Sĩ Liên nói: Vua đánh đâu được đấy, chém vua Chiêm Thành để rửa cái nhục phiên di bắt giữ sứ thần, đánh lui quân Triệu Tống để bẻ cái mưu tất thắng của vua tôi bọn họ, có thể gọi là bậc anh hùng nhất đời vậy. Song trong khi làm nhiếp chính mà tự xưng là Phó Vương, dẫn đến việc bọn Điền, Bặc phải khởi binh, lên ngôi vua thì phải nhờ bọn Cự Lạng đem binh đến uy hiếp, [25b] làm cung điện thì lấy vàng, bạc mà trang sức. Phàm những việc như thế thì không bằng Lý [Thái] Tổ biết nghĩ xa hơn. Văn Hưu nói lấy đức của nhà Lý mà soi đức của nhà Lê thì [đức của Lý] dày hơn, há chẳng đúng sao!

¶ 30 Leave a comment on paragraph 30 0 TRUNG TÔNG HOÀNG ĐẾ

¶ 31 Leave a comment on paragraph 31 0 (Tên húy là Long Việt, con thứ ba của Lê Đại Hành, mẹ là Chi hậu Diệu nữ³ . Lên ngôi được 3 ngày thì bị em cùng mẹ là Long Đĩnh giết, thọ 23 tuổi (983-1005). Vua không biết phòng giữ từ khi mới chớm, đến nỗi bị họa nạn, tính nhân hậu nhưng không biết làm vua, tiếc thay!)

¶ 32 Leave a comment on paragraph 32 0 Sau khi Đại Hành Hoàng Đế băng, vua cùng hai vương Đông Thành, Trung Quốc và em cùng mẹ là Khai Minh Vương tranh nhau lên ngôi, giằng co 8 tháng, trong nước không có chủ. Mùa đông, tháng 10, Đông Thành Vương thua chạy vào đất Cử Long. Vua đuổi bắt, lại chạy sang Chiêm Thành, chưa đến nơi thì bị người châu Thạch Hà⁴ giết ở cửa biển Cơ La (nay là Kỳ La)⁵. Khi ấy, người nước cũng quy phụ Ngự Bắc Vương ở trại Phù …

¶ 33 Leave a comment on paragraph 33 0 ^⇡ 1 Đại Hành: khi vua mới mất chưa đặt thụy hiệu thì gọi là Đại Hành Hoàng Đế. Có sách giải thích “đại hành” là đi xa hẳn không trở lại. Có sách giải thích “đại hành” là đức hạnh lớn (hành và hạnh viết cùng một chữ, âm cổ đọc như nhau).

¶ 34 Leave a comment on paragraph 34 0 ^⇡ 2 Bất tiếu: là không giống cha, tức là không phải là người hiền.

¶ 35 Leave a comment on paragraph 35 0 ^⇡ 3 Mẹ của Lê Trung Tông Long Việt, Cương mục chú là: con gái quan Chi hậu, tên là Diệu, không rõ họ gì (CMCB1, 39a). Đại Việt sử lược (q.1,21a) chép là mẹ của Long Việt là “hầu Di nữ” (con gái người hầu gái người Chiêm Thành?).

¶ 36 Leave a comment on paragraph 36 0 ^⇡ 4 Thạch Hà: tên châu đời Tiền Lê, nay là vùng huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.

¶ 37 Leave a comment on paragraph 37 0 ^⇡ 5 Cửa biển Kỳ La: là cửa Nhượng Bạn ở huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh.